ARKA Armenia Weekly. շաբաթվա գլխավոր իրադարձությունները.քաղաքականություն, տնտեսություն և շուկաներ (ապրիլի 13-19)

ԵՐԵՎԱՆ, 20 ապրիլի․ /ԱՌԿԱ/․ «ԱՌԿԱ» գործակալությունը ներկայացնում է անցած շաբաթվա գլխավոր իրադարձությունների ամփոփագիրը:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Շաբաթվա գլխավոր թեման դարձավ արտաքին քաղաքական պրագմատիզմի, ենթակառուցվածքային տեղաշարժերի և ներքին տնտեսական մոդելը առևտրային ու ներդրումային նոր պայմաններին հարմարեցնելու փորձերի համադրությունը: Երևանը նոր ազդակներ հաղորդեց Ռուսաստանի հետ ռազմատեխնիկական պայմանավորվածությունների վերաբերյալ, պահպանեց եվրոպական վեկտորը՝ առանց օրակարգը պարտադրելու, շարունակեց շփումները Հայաստան-Ադրբեջան ուղղությամբ և խաղաղության թեման կապեց տնտեսական արդյունքների հետ՝ տրանսպորտից մինչև վառելիքի մատակարարում:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Մակրոտնտեսագիտության ոլորտում շաբաթը նշանավորվեց միջազգային ֆինանսական հաստատությունների զգուշավոր լավատեսությամբ՝ արտաքին ռիսկերի վերաբերյալ հստակ նախազգուշացմամբ: Բիզնեսների և շուկաների համար այս շաբաթվա ընդհանուր ուղերձը հետևյալն է. հիմնական կայունությունը պահպանվում է, բայց մրցակցային միջավայրը, լոգիստիկան, լրատվամիջոցների շուկան և ներդրումային ռեժիմը մտնում են ավելի խորը կառուցվածքային փոփոխությունների փուլ:

Շաբաթվա արտաքին քաղաքական օրակարգում կարևոր ազդակ էր ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունը Ռուսաստանի հետ նախկինում ձեռք բերված ռազմատեխնիկական պայմանավորվածությունների կատարման շուրջ համաձայնության առկայության մասին: Շուկայի համար սա ուղղակի տնտեսական դրայվեր չէ, սակայն կարևոր տարր է ընդհանուր արտաքին քաղաքական կոնֆիգուրացիայի մեջ. Երևանը ցույց է տալիս, որ նույնիսկ արտաքին կապերի դիվերսիֆիկացման պայմաններում պահպանում է աշխատանքային խողովակները Մոսկվայի հետ զգայուն ուղղություններով:

Երկրորդ կարևոր սյուժեն հայ-ադրբեջանական երկխոսությունն է: Ստամբուլում խաղաղության, առևտրի և բանակցությունների շարունակման շուրջ շփումները ցույց տվեցին, որ հաղորդակցությունների և տնտեսական կարգավորման թեման մնում է բանակցային ճարտարապետության մաս:

Շաբաթվա երրորդ քաղաքական-տնտեսական սյուժեն դարձավ վարչապետի դիրքորոշումը՝ Կառավարության 2021-2026 թվականների ծրագրի իրականացման արդյունքներով: Փաշինյանը գլխավոր ձեռքբերում անվանեց խաղաղությունը, ինչպես նաև առանձնացրեց բժշկական համընդհանուր ապահովագրության համակարգի ներդրումը, սոցիալական ոլորտի բարելավումները և բազմազավակ ընտանիքների աջակցությունը: Միաժամանակ, նա խոստովանեց ջրային տնտեսության և արդարադատության ոլորտներում լուրջ խնդիրների առկայությունը: Գործարար միջավայրի համար սա կարևոր ազդակ է. իշխանությունները փորձում են ցույց տալ ընթացիկ կուրսի կառավարչական տրամաբանությունը, բայց ընդունում են համակարգային թույլ օղակների առկայությունը:

Շաբաթվա ևս մեկ նշանակալի բաղադրիչ մնաց Երևանի գիծը ԵՄ-ի հետ հարաբերություններում: Փաշինյանը հայտարարեց, որ Հայաստանը մտադիր չէ ճնշում գործադրել Եվրոպական միության վրա եվրաինտեգրման համատեքստում և չի պատրաստվում ընդունված օրենքը վերածել ճնշման գործիքի: Բիզնեսի համար սա նշանակում է եվրոպական վեկտորի պահպանում՝ որպես ռազմավարական ուղղություն, սակայն առանց կտրուկ քայլերի, որոնք կարող էին ուժեղացնել արտաքին քաղաքական անորոշությունը:

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ ԵՎ ՄԱԿՐՈԱԶԴԱԿՆԵՐ

Շաբաթվա գլխավոր մակրոսյուժեն միջազգային ֆինանսական կառույցների նոր գնահատականներն են։ ԱԶԲ-ն իր ապրիլյան «Asian Development Outlook» զեկույցում ակնկալում է Հայաստանի տնտեսության աճ՝ 2026 թվականին 5,5%-ի և 2027 թվականին 5,7%-ի չափով՝ միաժամանակ մատնանշելով ռիսկերը։ Նույն կանխատեսման մեջ բանկն ակնկալում է ապրանքների առևտրային պակասուրդի ընդլայնում մինչև ՀՆԱ-ի մոտ 10,7%-ը 2026-2027 թթ.-երին։ Սա նշանակում է, որ տնտեսության բազային սցենարը մնում է բարենպաստ, սակայն արտաքին առևտրային հաշվեկշիռը շարունակելու է մնալ ուշադրության գոտում։

Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) տվել է ավելի զգուշավոր կանխատեսում։ Հիմնադրամի գնահատմամբ, որը հնչեցվել է Երևան կատարած առաքելության արդյունքներով, Հայաստանի իրական ՀՆԱ-ի աճը 2026 թվականին կարող է դանդաղել մինչև 5,3%՝ ներքին պահանջարկի թուլացման և Մերձավոր Արևելքում պատերազմի հետ կապված առևտրային խափանումների մի մասի նյութականացման հետևանքով։ Գործարար միջավայրի համար սա կարևոր ճշգրտում է. տնտեսության դիմակայունությունն ընդունվում է, սակայն արտաքին միջավայրը դառնում է առանցքային սահմանափակող գործոն, հատկապես լոգիստիկայի, ներմուծման և արտահանման շղթաների համար։

Ներքին օրակարգում կառավարությունը շարունակել է առաջ մղել ներդրումային միջավայրի և կարգավորումների հետ կապված միջոցառումները։ Ազգային ժողովն առաջին ընթերցմամբ ընդունեց «Ներդրումների մասին» օրենքը, որը կարգավորումները տարածում է ինչպես տեղական, այնպես էլ օտարերկրյա ներդրողների վրա և պետք է ձևավորի ներդրումային հարաբերությունների ժամանակակից իրավական հիմք։ Սա կարևոր քայլ է դեպի ավելի կանխատեսելի ինստիտուցիոնալ միջավայր՝ պահպանվող արտաքին ռիսկերի ֆոնին։

Շաբաթվա հարկային օրակարգը կապված էր հարկային հանցագործությունների համար քրեական պատասխանատվության պարամետրերի վերանայման հետ։ Օրինագծով նախատեսվում է խոշոր չափի խախտումների շեմերի եռակի բարձրացում՝ 10 միլիոնից հասցնելով 30 միլիոն դրամի, ինչպես նաև նախատեսվում է ՊԵԿ-ի արձագանքման ընթացակարգերի փոփոխություն ենթադրյալ խախտումներին։ Բիզնեսի համար սա նշանակում է հարկային հսկողության և իրավակիրառ պրակտիկայի շրջանակների ճշգրտում, որը կազդի ոչ միայն ռիսկերի մակարդակի, այլև ընկերությունների և հարկային մարմինների փոխազդեցության փորձի վրա։

Բիզնես և կորպորատիվ հատված

Կորպորատիվ հատվածի համար շաբաթը հագեցած էր ինչպես մասնավոր, այնպես էլ պետական ներդրումային ազդակներով։ Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը հայտնեց, որ 2025 թվականին Հայաստանում ընդհանուր ներդրումներն աճել են 88%-ով՝ 2024 թվականի համեմատ, իսկ ուղղակի ներդրումները՝ 3,6 անգամ։ Իրական հատվածում զուտ ներդրումների հոսքերի ծավալով առաջատարների թվում նշվել են ԱՄՆ-ը, Լյուքսեմբուրգը, Ղազախստանը, Սինգապուրը, Շվեյցարիան և Ֆրանսիան։ Այս թվերն ամրապնդում են իշխանությունների այն դիրքորոշումը, որ Հայաստանը ձգտում է ամրագրել իր համբավը՝ որպես իրական ներդրումների հարթակ։

Մասնավոր հատվածի շաբաթվա նշանակալի նորությունը «Շիրակ» թռչնաֆաբրիկայում ներդրումների մասին հայտարարությունն էր. ներդրումները կկազմեն 250 մլն դոլար, նախագիծը պետք է ապահովի օրական մոտ 100 տոննա թռչնամսի և 15–20 տոննա խոզի մսի արտադրություն, ինչպես նաև 2500 աշխատատեղի ստեղծում։ Տնտեսության համար սա խորհրդանշական է միանգամից մի քանի պատճառով. խոսքը ագրոարդյունաբերության ընդլայնման, մայրաքաղաքից դուրս զբաղվածության և պարենային շուկայի ներմուծումից կախվածության մասնակի նվազեցման մասին է:

Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի գինեգործության ոլորտի հարկային վիճակագրությունից բխող ազդակները։ ՊԵԿ տվյալներով՝ 192 գինեգործական ընկերություններ վճարել են 3 միլիարդ դրամի հարկ և ստեղծել 1846 աշխատատեղ։ Կորպորատիվ հատվածի համար սա ցուցիչ է այն մասին, որ արտահանմանն ուղղված ոլորտները շարունակում են զգալի դեր խաղալ տարածաշրջանային զբաղվածության և արտաքին շուկաներում հայկական արտադրանքի առաջմղման գործում:

Շուկաներ և ֆինանսներ

Շուկաների համար շաբաթվա առանցքային սյուժեներից մեկը մնում է ներդրումների, առևտրի և մրցակցության հիմնական պայմանների փոփոխությունը։ Հյուսիս-հարավ ավտոմայրուղու Աշտարակ-Գյումրի 84 կիլոմետրանոց հատվածի բացումը դարձավ կարևոր ենթակառուցվածքային ազդակ. խոսքը ոչ միայն ճանապարհային օբյեկտի, այլև հյուսիսային ուղղության կապվածության բարելավման մասին է, ինչն ուղղակիորեն ազդում է լոգիստիկայի, տարանցման և երկրի ներսում ապրանքների տեղաշարժի արժեքի վրա։

Դիվերսիֆիկացման լրացուցիչ էֆեկտը դրսևորվեց նաև վառելիքի սեգմենտում։ Ըստ Փաշինյանի՝ ադրբեջանական վառելիքի մատակարարումները քանդել են մենաշնորհը Հայաստանի նավթամթերքի շուկայում, իսկ քաղաքացիներն արդեն տնտեսել են տասնյակ միլիարդավոր դրամներ։ Շուկաների համար սա կարևոր ցուցիչ է այն մասին, որ տրանսպորտային երթուղիների և մատակարարների փոփոխությունը կարող է արագորեն ազդել մրցակցության կառուցվածքի, գնաճային ռիսկերի և մատակարարումների կայունության վրա, հատկապես Հորմուզի նեղուցի շուրջ առկա անկայունության ֆոնին։

Երրորդ նկատելի սյուժեն դարձավ մեդիաշուկան։ «ԱՌԿԱ» գործակալության տնօրեն Կոնստանտին Պետրոսովը վերլուծական տեսության մեջ նշում է, որ հայաստանյան մեդիաները մտնում են բովանդակության գերարտադրության փուլ, իսկ խիտ լրահոսի նախկին մոդելն ինքնին դադարում է ստեղծել կայուն ուշադրություն, լոյալություն և շուկայական ուժ։ Շուկաների և ներդրումների տեսանկյունից սա կարևոր է, քանի որ մեդիաոլորտն ավելի ակնհայտորեն կշարժվի արագության համար պայքարից դեպի պայքար որակի, վստահության, ձևաչափի և լսարանը պահելու կարողության համար։ Գովազդային շուկայի, թվային հարթակների և բովանդակության մեջ ներդրողների համար սա նշանակում է ակտիվների գնահատման տրամաբանության փոփոխություն. նշանակություն կունենա ոչ թե հրապարակումների ծավալը, այլ արտադրանքի խորությունը, լսարանի կառավարելիությունը և բիզնես մոդելի կայունությունը։

Ինչ է սա նշանակում

Հայաստանի տնտեսական քաղաքականության ներկայիս մոդելն ավելի ու ավելի է կառուցվում դիվանագիտության, մրցակցության և ենթակառուցվածքների փոխկապակցման վրա։

Իշխանությունները փորձում են ցույց տալ ոչ միայն առաջընթացը, այլև խնդիրների կառավարելիությունը։

Հայաստանում մրցակցային միջավայրն ավելի արագ է փոխվում, քան առանձին ճյուղերը հասցնում են հարմարվել դրան։

Տնտեսության վերաբերյալ դրական միջազգային կանխատեսումները պահպանվում են, սակայն ավելի ու ավելի են ուղեկցվում արտաքին ռիսկերի մասին վերապահումներով, ուստի շուկաների համար առանցքային հարց է դառնում արդեն ոչ թե աճի փաստը, այլ դրա որակը։

Ընթացիկ շաբաթվա ռիսկերը

Շուկաները կհետևեն, թե տրանսպորտային և առևտրային հաղորդակցությունների վերաբերյալ քաղաքական ազդակները որքան արագ կկարողանան անցնել գործնական հարթություն։

Եթե հնարավոր խափանումների վերաբերյալ ԱՄՀ նախազգուշացումները սկսեն նյութականանալ, ճնշումը կարող է դրսևորվել ներմուծման ծախսերի, վառելիքի մատակարարումների, արտահանման երթուղիների և գնաճային սպասումների միջոցով։

Կառավարության կողմից ընդունված խնդիրներն արդարադատության և ջրային տնտեսության ոլորտներում մնում են համակարգային սահմանափակումներ ներդրումային միջավայրի համար։

Օրենսդրական փոփոխությունների և դրանց գործնական կիրառման միջև ճեղքը վերաբերում է և՛ ներդրումային ռեժիմին, և՛ հարկային վարչարարությանը. բիզնեսը գնահատելու է ոչ միայն բարեփոխումների տեքստը, այլև իրավակիրառման իրական կանխատեսելիությունը։