ARKA Armenia Weekly․ շաբաթվա առանցքային իրադարձությունները․ քաղաքականություն, տնտեսություն և շուկաներ (ապրիլի 20–26)
ԵՐԵՎԱՆ, 27 ապրիլի․/ԱՌԿԱ/․ «ԱՌԿԱ» գործակալությունը ներկայացնում է անցած շաբաթվա հիմնական իրադարձությունների ամփոփագիրը:
Ամփոփում
Շաբաթվա գլխավոր թեման քաղաքական-հուշահամալիրային օրակարգի, նախընտրական տնտեսական ուղենիշների և ենթակառուցվածքային լուծումների համակցումն էր: Հայոց ցեղասպանության 111-րդ տարելիցը կրկին դարձավ ներքին և արտաքին քաղաքական շրջանակի գործոն, իսկ Հայաստանի, Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի առաջնորդների հայտարարություններն ընդգծեցին թեմայի միջազգային համատեքստը։
Տնտեսության մեջ հիմնական շեշտադրումը տեղափոխվեց «Քաղաքացիական պայմանագրի» 2026–2031 թվականների ծրագրին. իշխանությունները սահմանեցին ՀՆԱ-ի աճի, արդյունաբերության, արտահանման, ատոմային էներգետիկայի, ենթակառուցվածքների և կապիտալի շուկայի վերաբերյալ նպատակները: Բիզնեսի համար շաբաթը տվեց մի քանի գործնական ազդակներ՝ էլեկտրական ցանցերին միացման սակագների նվազեցումից մինչև ՀԷՑ-ը պետական սեփականությանը փոխանցելու շուրջ դատական դադարը: Շուկաների համար հիմնական եզրակացությունը մնում է զուսպ. ռազմավարական նպատակները դառնում են ավելի կոնկրետ, սակայն դրանց իրականացումը կախված է քաղաքական կայունությունից, վարչարարության որակից և արտաքին տնտեսական ռիսկերից:
Քաղաքականություն
Շաբաթվա կենտրոնական քաղաքական սյուժեն Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության 111-րդ տարելիցն էր: Ապրիլի 24-ին Հայաստանում և նրա սահմաններից դուրս հարգեցին զոհերի հիշատակը. Երևանում հարյուր հազարավոր մարդիկ ավանդաբար բարձրացան Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ պետությունը և խաղաղությունը Ցեղասպանության չկրկնվելու երաշխիքն են, Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինն ընդգծեց, որ միջազգային հանրությունը պետք է թույլ չտա նման ողբերգությունների կրկնությունը, ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարեց, որ հարգում է «Մեծ Եղեռնի» ժամանակ տեղահանված և սպանված հայերի հիշատակը։ Հայաստանի համար այս թեման մնում է ոչ միայն պատմական, այլև արտաքին քաղաքական. այն ձևավորում է գործընկերների հետ հարաբերությունների համատեքստը և ազդում անվտանգության հռետորաբանության վրա։
Առանձին քաղաքական-ինստիտուցիոնալ ազդակ ստացվեց եվրոպական ուղղությունից։ Հայտնի դարձավ, որ Եվրախորհրդարանի պատգամավորները ապրիլի 28-ին կքննարկեն սպասվող ընտրությունների համատեքստում Հայաստանի ժողովրդավարական դիմակայունությանը ԵՄ աջակցության մասին բանաձևը. քվեարկությունը նախատեսված է ապրիլի 30-ին։ Բիզնեսի համար սա կարևոր է այն բանի որպես ցուցիչ, որ Հայաստանի նկատմամբ եվրոպական օրակարգը ներառելու է ոչ միայն բարեփոխումներ և գործընկերություն, այլև քաղաքական ինստիտուտների կայունություն:
Ավիացիոն ոլորտում կառավարությունը նախատեսում է համաձայնագիր կնքել ICAO-ի հետ և այդ նպատակով հատկացնել 321 մլն դրամ. զուգահեռաբար կվերակազմավորվի Քաղաքացիական ավիացիայի կոմիտեն։ Իշխանությունները որոշումը բացատրում են արտաքին փորձաքննության և կարգավորման արդյունավետության բարձրացման անհրաժեշտությամբ: Տրանսպորտի, զբոսաշրջության և ծառայությունների ոլորտի ներդրողների համար սա ավիացիոն շուկայի ինստիտուցիոնալ բազան ամրապնդելու փորձ է:
Տարածաշրջանային լոգիստիկան մնացել է զգայուն թեմա: Ռուսաստանում «տարօրինակ» են անվանել Երևանի հայտարարությունները հայկական երկաթուղու կառավարման կոնցեսիան այլ երկրի հնարավոր զիջման մասին։ Շուկաների համար բուն վեճը կարևոր է որպես հիշեցում. Հայաստանի ենթակառուցվածքային օրակարգը մնում է կապված արտաքին քաղաքական սահմանափակումների և խոշոր խաղացողների շահերի հետ:
Տնտեսություն և մակրոազդակներ
Շաբաթվա առանցքային տնտեսական թեման իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության 2026–2031 թվականների ծրագիրն էր։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը ներկայացրեց 100 միջոցառում, որոնց թվում են՝ ՀՆԱ-ի տարեկան միջինում առնվազն 6% աճը, արդյունաբերական արտադրանքի ծավալի ավելացումը՝ ներկայիս 3,3 տրիլիոնից մինչև 5 տրիլիոն դրամ, հայկական ծագման արտադրանքի արտահանման կրկնապատկումը մինչև 8,9 միլիարդ դոլար, TRIPP-ի գործնական իրականացումը, «Զվարթնոց» օդանավակայանի երկրորդ տերմինալի կառուցումը և կապիտալի շուկայի արժեքի ավելացումը՝ մինչև 1,3 տրիլիոն դրամ մինչև 2031 թվականը: Մինչև 2027 թվականի վերջ իշխանությունները մտադիր են նաև գործարկել նոր ատոմային էներգաբլոկի կառուցման ծրագիրը՝ մինչ այդ ժամկետը կողմնորոշվելով տեխնոլոգիայի և նախագծի գործընկերոջ հարցում։ Բիզնեսի համար սա ուղենիշների փաթեթ է, որոնցով շուկան գնահատելու է ապագա արդյունաբերական, էներգետիկ և ներդրումային քաղաքականությունը:
Շաբաթվա կարևոր թեմաներից մեկն էլ խոշորագույն ընկերությունների հարկային մուտքերն էին։ ՊԵԿ տվյալներով՝ Հայաստանի 1000 խոշոր հարկ վճարողները 2026 թվականի հունվար-մարտ ամիսներին բյուջե են փոխանցել ավելի քան 459,3 մլրդ դրամ, ինչը 49,9 մլրդ դրամով կամ 12,2%-ով ավելի է 2025 թվականի նույն ժամանակահատվածի ցուցանիշից։ Բյուջեի համար սա կորպորատիվ հարկային բազայի կայունության ցուցանիշ է, բիզնեսի համար՝ շուկայի խոշորագույն մասնակիցների վրա հարկային բեռի շարունակական կենտրոնացման ցուցիչ:
Համաշխարհային բանկի՝ Հայաստանի վերաբերյալ ապրիլյան զեկույցում նշվում էր, որ հանրապետությունում տնտեսական ակտիվությունը փետրվարին դանդաղել է, սակայն աճը մնացել է կայուն երկու ոլորտների հաշվին: ՀԲ-ն առանձին նշել է, որ փետրվարին արտահանման ավելացումը պայմանավորված է եղել հանքարդյունաբերության արտադրանքի արտահանման ավելի քան եռակի աճով: Մակրոգնահատականի համար սա կարևոր նրբություն է. ընդհանուր ցուցանիշները պահպանում են դրական դինամիկան, սակայն աճի կառուցվածքը մնում է զգայուն առանձին հատվածների նկատմամբ:
Էներգետիկայում նշանակալի որոշում էր «Հայաստանի էլեկտրական ցանցերին» նոր բաժանորդների միացման սակագների նվազեցումը մինչև 40%-ով, իսկ հզորությունների ավելացման կամ նոր միացումների վճարների նվազեցումը՝ մինչև 55%-ով: Ընկերությունների համար սա կարող է նվազեցնել նախնական ծախսերը նոր արտադրություններ գործարկելիս, շինարարության և հզորությունների ընդլայնման ժամանակ:
Արտաքին ռիսկերը նույնպես մնացել են ուշադրության կենտրոնում։ Մերձավոր Արևելքի ճգնաժամը կարող է ուժեղացնել տնտեսական ճնշումը Հայաստանի վրա, «ԱՌԿԱ» գործակալությանը տված հարցազրույցում հայտարարել է ՌԳԱ Գիտական տեղեկատվության հասարակական գիտությունների ինստիտուտի Մերձավոր և հետխորհրդային Արևելքի բաժնի վարիչ, պրոֆեսոր Վլադիմիր Ավատկովը: Այս ֆոնին հնչել են նաև ՌԴ Անվտանգության խորհրդի քարտուղարի տեղակալ Ալեքսեյ Շևցովի գնահատականները. ըստ նրա՝ ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու դեպքում Հայաստանի ՀՆԱ-ն կարող է կրճատվել 15,1%-ով, իսկ ԵՄ-ին անդամակցությունը կարող է արժենալ ՀՆԱ-ի մոտ 23%-ը: Շուկաների համար սա ոչ թե կոնսենսուսային կանխատեսում է, այլ ազդակ այն մասին, որ Հայաստանի արտաքին տնտեսական ընտրությունը շարունակելու է մնալ քաղաքական և տնտեսական մրցակցության առարկա:
Բիզնես և կորպորատիվ հատված
Կորպորատիվ օրակարգում կարևոր սյուժե էր «Հայաստանի էլեկտրական ցանցերի» շուրջ ստեղծված իրավիճակը։ Դատարանը մինչև մայիսի 25-ը կասեցրել է ՀԷՑ-ը պետական սեփականությանը փոխանցելու գործողությունները, «ԱՌԿԱ» գործակալությանը հայտնել է «Տաշիր Կապիտալի» (ՀԷՑ-ի սեփականատեր) փաստաբան Վարդան Ալոյանը։ Բիզնեսի համար այս դեպքը կարևոր է, քանի որ ցույց է տալիս, որ խոշոր կորպորատիվ և ենթակառուցվածքային որոշումները մնում են զգայուն իրավական ընթացակարգերի և դատական սահմանափակումների նկատմամբ:
Կառավարությունը մեկուկես տարով երկարաձգել է անասնաբուծության մեջ ներդրումների աջակցության փորձնական ծրագիրը՝ շուրջ 82,4 մլրդ դրամ ծավալով։ Ծրագրի շրջանակում արդեն ստորագրվել է 11 պայմանագիր. հայտարարված նպատակն է՝ ներդրումների աճ անասնաբուծության ոլորտում և կախվածության նվազեցում ներկրումից։ Բիզնեսի համար սա ոլորտային աջակցության օրինակ է, սակայն իշխանություններն ընդունել են բնապահպանական փորձաքննության, համաձայնեցումների և շինարարության թույլտվությունների հետ կապված հապաղումները:
Ավիացիոն բիզնեսում նշանակալի ազդակ էր 2026 թվականին Երևան-Լոնդոն ուղիղ ավիահաղորդակցություն հաստատելու պլանների մասին հայտարարությունը։ Քննարկվում են նաև չվերթեր դեպի Բրյուսել, Նիդեռլանդներ և Գյումրիի «Շիրակ» օդանավակայանի ավելի ակտիվ օգտագործումը։ Զբոսաշրջության, հյուրանոցային բիզնեսի և գործարար շարժունակության համար սա ընդլայնում է պոտենցիալ շուկան, սակայն գործնական էֆեկտը կախված կլինի չվացուցակներից, փոխադրողների մրցակցությունից և տոմսերի արժեքից:
Շուկաներ և ֆինանսներ
Ֆինանսական շուկայի համար կարևոր ուղենիշ դարձավ Փաշինյանի հայտարարած նպատակը՝ կապիտալի շուկայի արժեքը 2025 թվականի 664 մլրդ դրամից հասցնել 1,3 տրիլիոն դրամի մինչև 2031 թվականը։ Եթե այս նպատակն ամրապնդվի նոր գործիքներով և թողարկողներով, բիզնեսը ավելի շատ հնարավորություններ կստանա ֆինանսավորում ներգրավել բանկային հատվածից դուրս: Առայժմ սա ավելի շուտ ռազմավարական ազդակ է, քան շուկայական իրացվելիության անմիջական փոփոխություն:
Կապիտալի կառավարման շուկայում ուշագրավ իրադարձություն էր «ԱՌԿԱ» գործակալության հարցազրույցը Wilco Wealth Management-ի գործադիր տնօրենի տեղակալ Օլգա Օմելչենկոյի հետ այն մասին, թե ինչպես է Հայաստանում ձևավորվում կապիտալի կառավարման մշակույթը: Շուկայական հիմնական ազդակը բրոքերային գործունեության նեղ ըմբռնումից աստիճանաբար անցումն է դեպի ավելի համալիր մոտեցման. ներդրումային որոշումները, ռիսկերի պրոֆիլը, երկարաժամկետ պլանավորումը և հավատարմագրային կառավարումը դառնում են ֆինանսական ենթակառուցվածքի մաս:
Ենթակառուցվածքային օրակարգը նույնպես ստացավ ֆինանսական չափում։ Երևանի մետրոյի «Աջափնյակ» կայարանի կառուցման նախագիծը գնահատվել է 107,3 մլրդ դրամ կամ մոտ 287,4 մլն դոլար. ծրագրի ներքին տնտեսական շահութաբերության ցուցանիշը կազմում է 15,3%։ Ներդրողների համար սա խոշոր քաղաքային նախագծի օրինակ է, որը կարող է ազդել տրանսպորտային կապի, անշարժ գույքի արժեքի և մայրաքաղաքի բյուջետային առաջնահերթությունների վրա:
Էներգետիկ շուկայում ուշադրություն գրավեց հաղորդագրությունն այն մասին, որ «Գազպրոմը» մինչև գազի սեզոնի սկիզբը Հայաստանի ստորգետնյա պահեստարանում կձևավորի 0,107 մլրդ խորանարդ մետր ծավալով օպերատիվ պահուստ։ Շուկայի համար սա էներգամատակարարման սեզոնային կայունության գործոն է, հատկապես հաշվի առնելով տնտեսության զգայունությունը մատակարարման արտաքին երթուղիների և էներգակիրների գների նկատմամբ:
Ինչ է սա նշանակում
Տնտեսական քաղաքականությունը մտնում է նախընտրական փուլ՝ կոնկրետ քանակական ուղենիշներով:
Հուշահամալիրային և արտաքին քաղաքական օրակարգը մնում է ներդրումային համատեքստի մաս:
Խոշորագույն ընկերությունների հարկային մուտքերի աճը հաստատում է ֆիսկալ բազայի կայունությունը, սակայն պահպանում է բեռի կենտրոնացման և հարկային վարչարարության որակի հարցը:
Էներգետիկան մնում է ռիսկերի և հնարավորությունների առանցքային ոլորտներից մեկը:
Ֆինանսական շուկան աստիճանաբար շեղվում է բանկային գերիշխանությունից դեպի կապիտալի կառավարման ավելի լայն մշակույթ:
Ընթացիկ շաբաթվա ռիսկերը
Շուկաները հետևելու են, թե որքանով են նախընտրական տնտեսական ուղենիշները ամրապնդվելու իրականացվող որոշումներով:
Ներդրողները գնահատելու են՝ արդյոք կառավարությունը կկարողանա առաջ մղել էներգետիկ և ենթակառուցվածքային նախագծերը առանց հապաղումների:
Մերձավոր Արևելքում արտաքին ռիսկերը կարող են ազդել լոգիստիկայի, ներմուծման ծախսերի և գնաճային սպասումների վրա:
ԵՄ-ի և ԵԱՏՄ-ի միջև հավասարակշռության շուրջ քննարկումը կարող է պահպանել զգայունությունը արտահանողների, ներդրողների և արտաքին շուկաներից կախված ընկերությունների համար:
Էներգետիկ շուկայի համար կարևոր գործոն է մնում ՀԷՑ-ի շուրջ ստեղծված իրավիճակը:
Ֆինանսական շուկան զգայուն կլինի այն հարցի շուրջ, թե արդյոք կհայտնվեն գործնական մեխանիզմներ կապիտալի շուկայի ընդլայնման և նոր թողարկողների ներգրավման համար:
