ARKA Armenia Weekly․ շաբաթվա առանցքային իրադարձությունները․ քաղաքականություն, տնտեսություն և շուկաներ (ապրիլի 6–12)
ԵՐԵՎԱՆ, 13 ապրիլի. /ԱՌԿԱ/. «ԱՌԿԱ» գործակալությունը ներկայացնում է անցած շաբաթվա հիմնական իրադարձությունների ամփոփագիրը:
Ռեզյումե
Շաբաթվա գլխավոր թեման դարձան միանգամից մի քանի ռուսական ազդակներ, որոնք ուղղակի նշանակություն ունեն բիզնեսի և շուկաների համար. երկաթուղային կոնցեսիայի և տրանսպորտային կապվածության քննարկումը, Ռուսաստանի հետ գազի երկարաժամկետ պայմանագրերի պահպանման հաստատումը և արտահանման ուղիների շարունակական կախվածությունը քաղաքական ֆոնից: Զուգահեռաբար, ներքաղաքական դաշտում հիմնական քաղաքական ուժերը սկսեցին բացահայտել քարոզարշավի տնտեսական և կադրային ուրվագծերը:
Մակրոմակարդակում շարունակվում է հավասարակշռության որոնումը ԵԱՏՄ-ին անդամակցության օգուտների, եվրոպական օրակարգի և ներմուծման, արտահանման ու էներգամատակարարման համար կանխատեսելի պայմաններ պահպանելու անհրաժեշտության միջև: Բիզնեսի համար ազդակը մնում է չափավոր զսպված. ներքին ակտիվությունը և թվային փոխակերպումը պահպանում են աճի ներուժը, սակայն էներգետիկայի, արտահանման հասանելիության և ենթակառուցվածքների նկատմամբ վերահսկողության հարցերը դառնում են ավելի նշանակալի ռիսկերի գնահատման համար:
Քաղաքականություն
Շաբաթվա առանցքային արտաքին քաղաքական սյուժեն կրկին կապված էր Ռուսաստանի և տրանսպորտային ենթակառուցվածքների հետ: Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ Հայաստանը մտադիր չէ որոշումներ կայացնել «Ռուսաստանի թիկունքում» կամ ի հեճուկս նրա՝ հայկական երկաթուղիների կոնցեսիան Ղազախստանին հնարավոր փոխանցման հարցում՝ ընդգծելով, որ Ռուսաստանի հետ երկխոսության պահպանվող հնարավորությունների պայմաններում աշխատանքը կշարունակվի: Սա կարևոր քաղաքական-տնտեսական ազդակ է. Երևանը ցույց է տալիս, որ նույնիսկ արտաքին կապերի դիվերսիֆիկացման պայմաններում մտադիր չէ կտրուկ վերաձևափոխել զգայուն ենթակառուցվածքային մեխանիզմներn՝ առանց հաշվի առնելու ռուսական շահերը:
Շաբաթվա առանձին արտաքին քաղաքական ազդակ էր Երևանում Էստոնիայի ռեզիդենտ դեսպանության բացումը: Հայկական կողմը դեսպանության բացումը կապեց հայ-էստոնական հարաբերությունների աջակցության և Հայաստան–ԵՄ հարաբերությունների ավելի ընդլայնված շրջանակի հետ, իսկ էստոնական կողմը՝ Հայաստանի հետ համագործակցության առաջնահերթության, ժողովրդավարական և եվրոպական կուրսի աջակցության, ինչպես նաև հայկական ընկերությունների համար նոր շուկաների որոնման գործնական բիզնես-ծրագրի մեկնարկի հետ:
GALLUP International Association-ի հայաստանյան ներկայացուցչության հարցման տվյալներով՝ ռեսպոնդենտների 60%-ը երկրում քաղաքական իրավիճակը համարում է լարված. 30,7%-ն այն անվանել է «ավելի շուտ լարված», ևս 30,2%-ը՝ «շատ լարված»։ Շուկաների համար սա չի նշանակում ավտոմատ ապակայունացում, բայց ցույց է տալիս, որ նախընտրական փուլն անցնում է բարձր ներքին զգայունության պայմաններում։
Նախընտրական կոնֆիգուրացիան ավելի ձևավորված դարձավ նաև ընդդիմության գծով: «Հայաստան» դաշինքը ներկայացրեց իր ծրագրի տնտեսական ուղղությունը՝ շեշտը դնելով արդյունաբերության վերածննդի, բարձր-տեխնոլոգիական տնտեսության ձևավորման և «Արտադրված է Հայաստանում» քաղաքականության վրա. հայտարարված թիրախներից է ՀՆԱ-ում արդյունաբերության մասնաբաժինը հասցնելը մինչև 25%-ի։ «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունը հրապարակեց նախընտրական ցուցակի առաջին 30 անունները՝ Գագիկ Ծառուկյանի գլխավորությամբ։ Գործարար միջավայրի համար սա նշանակում է, որ ներքաղաքական մրցակցությունը մտնում է կիրառական փուլ, երբ շուկայի համար կարևոր են արդեն ոչ միայն կարգախոսները, այլև ապագա ազդեցության կենտրոնների անհատական կազմը։
Տնտեսություն և մակրոազդակներ
Շաբաթվա մակրոտնտեսական օրակարգում կենտրոնական սյուժեներից մեկը դարձավ Հայաստանի արտաքին տնտեսական հավասարակշռության մասին քննարկումը: «ԱՌԿԱ» գործակալությանը տված հարցազրույցում տնտեսագետ Հրանտ Միքայելյանը հայտարարեց, որ իշխանությունների ներկայիս նպատակն է առավելագույնս օգտվել ԵԱՏՄ օգուտներից, իսկ հետո փորձել ինտեգրվել ԵՄ-ին. անհաջողության դեպքում, ըստ նրա գնահատականի, կարող է ուժեղանալ թուրքական ուղղությունը:
Այս փորձագիտական գնահատականը ճշգրիտ արտացոլում է տնտեսության առջև ծառացած երկընտրանքը. Հայաստանը փորձում է պահպանել գործող եվրասիական ինտեգրման առավելությունները՝ զուգահեռաբար չփակելով եվրոպական հետագիծը: Շուկայի համար սա նշանակում է բազմավեկտոր մոդելի շարունակություն, բայց առանց դրա երկարաժամկետ համատեղելիության հարցի հստակ պատասխանի:
Երկրորդ կարևոր տնտեսական սյուժեն կապված է Ռուսաստանի հետ առևտրի ռիսկերի հետ: Տնտեսագետ Հրանտ Միքայելյանը հայկական գյուղմթերքի նկատմամբ ռուսական կողմի դժգոհությունները կապեց հայկական իշխանությունների քաղաքականության հետ՝ նշելով, որ ագրարային հատվածն ավանդաբար ավելի խոցելի է քաղաքական ազդեցության նկատմամբ: Տնտեսության համար սա նշանակում է, որ արտաքին առևտուրը չի կարող դիտարկվել քաղաքական օրակարգից առանձին:
Շաբաթվա էներգետիկ բլոկը նույնպես ուղղակիորեն կապված էր ռուսական ուղղության հետ: Փաշինյանը հայտարարեց, որ Ռուսաստանի հետ Հայաստանի երկարաժամկետ պայմանագրերը չեն խախտվի՝ մեկնաբանելով ապրանքների մատակարարումների և գազի գների շուրջ ռիսկերը: Միաժամանակ նա հիշեցրեց արտադրանքի ստանդարտացման մասին՝ համապատասխան ԵԱՏՄ կարգավորումներին: Բիզնեսի համար սա նշանակում է, որ էներգամատակարարման բազային պարամետրերը և արտաքին առևտրային պարտավորությունների մի մասը առայժմ չեն վերանայվում:
Բիզնես և կորպորատիվ հատված
Կորպորատիվ հատվածի համար շաբաթը գերիշխող էր ենթակառուցվածքների, թվային տնտեսության և պետության դերի վրա ռազմավարարական ակտիվների հարցում: ԿԲ նախագահ Մարտին Գալստյանը Doing Digital 2026 ֆորումում հայտարարել է, որ Հայաստանը կարող է կամուրջ դառնալ մայրցամաքների միջև՝ հենվելով երկու գործոնի վրա. ամուր մակրոտնտեսական կայունություն և այնպիսի ֆինանսական ու թվային ճարտարապետություն, որը թույլ կտա բացահայտել այդ հնարավորությունները: Բիզնեսի համար սա կարևոր ուղենիշ է. շեշտը դրվում է ոչ միայն աշխարհագրության, այլև ինստիտուցիոնալ միջավայրի վրա:
Երկրորդ կարևոր խնդիրը էլեկտրաէներգետիկան է և կարևորագույն ենթակառուցվածքների նկատմամբ վերահսկողությունը։ Փաշինյանը հայտարարել է, որ «Հայաստանի էլեկտրական ցանցերը» դե-ֆակտո արդեն ազգայնացված են: Հետագայում այդ կարգավիճակը կձևակերպվի իրավաբանորեն. դե-յուրե գրանցումից հետո ընկերության կառավարումը նախատեսվում է պատվիրակել այլ կառույցի: Մի կողմից, իշխանությունները պատրաստակամություն են հայտնում վճռականորեն միջամտել ռազմավարական ակտիվների կառավարմանը, երբ կուտակվում են համակարգային խնդիրներ։ Մյուս կողմից, նման որոշումների համար իրավական շրջանակի որակը և ապագա կառավարման մոդելը ավելի ու ավելի կարևոր են դառնում ներդրողների համար, քանի որ դա կորոշի ենթակառուցվածքային ոլորտներում կարգավորիչ ռիսկի ընկալումը։
Շուկաներ և ֆինանսներ
Էներգետիկայի արդիականացումը դարձել է շուկայի օրակարգի հիմնական թեման՝ որպես ապագա ֆինանսական և ներդրումային հնարավորություն: Ըստ «ԱՌԿԱ»-ի՝ Հայաստանը պատրաստվում է զարգացնել էներգախնայողության ոլորտը. իշխանությունները մտադիր են ներդնել պահեստավորման համակարգերի լիցենզավորում, զուգահեռաբար քննարկվում են տեխնոլոգիական լուծումներ և համագործակցություն միջազգային ընկերությունների, այդ թվում՝ Huawei-ի հետ: Սա կարևոր է շուկայի համար ոչ թե որպես մեկանգամյա կորպորատիվ նորություն, այլ որպես էներգետիկ ներդրումների նոր սեգմենտի ձևավորման ցուցիչ:
Արտաքին առևտրի վիճակագրությունը շուկաներին ավելի առարկայական հիմք է հաղորդել։ Վիճակագրական կոմիտեի տվյալներով՝ Հայաստանի արտաքին առևտրաշրջանառությունը 2026 թ.-ի հունվար-փետրվարին կազմել է 3,06 մլրդ դոլար՝ վերադառնալով աճի (+9,3%) ողջ 2025 թվականի անկումից հետո: Խոշորագույն առևտրային գործընկերը մնացել է Ռուսաստանը՝ 822,5 մլն դոլար շրջանառությամբ, չնայած 17,4% անկմանը. Չինաստանը զբաղեցրել է երկրորդ տեղը՝ 454,5 մլն դոլարով և 18,4% աճով, ԱՄԷ-ն՝ երրորդը՝ 142,1 մլն դոլարով՝ 40,9% նվազման պայմաններում: ԵՄ երկրների հետ ապրանքաշրջանառությունն աճել է 61,6%-ով՝ հասնելով 482,3 մլն դոլարի, իսկ ԵԱՏՄ-ի հետ՝ կրճատվել է 14,7%-ով՝ հասնելով 877,6 մլն դոլարի: Շուկաների և բիզնեսի համար սա նշանակում է, որ ռուսական ուղղությունը պահպանում է գերիշխող նշանակությունը, բայց առևտրի կառուցվածքն ինքնին աստիճանաբար դառնում է ավելի դիվերսիֆիկացված:
Ինչ է սա նշանակում
Ռուսական ուրվագիծը Հայաստանի համար մնում է ոչ թե պարզապես արտաքին քաղաքական ուղղություն, այլ հիմնարար տնտեսական փոփոխական:
Հայաստանի տնտեսությունն ավելի ու ավելի հստակ է ապրում բազմաշերտ հավասարակշռության ռեժիմում. արտաքին կապերի դիվերսիֆիկացման նկատմամբ հետաքրքրության պահպանում, ինչպես նաև ԵԱՏՄ-ից ընթացիկ օգուտների, առևտրի ստանդարտների և էներգետիկայում Ռուսաստանի դերի նշանակությունը:
Նախընտրական լարվածությունը և ռազմավարական ենթակառուցվածքների նկատմամբ պետական վերահսկողության ուժեղացումը չեն չեղարկում Հայաստանի ներդրումային ներուժը, բայց բիզնեսի համար էլ ավելի կարևոր են դարձնում կարգավորման կանխատեսելիությունը, ինստիտուտների որակը և իրենց որոշումների տրամաբանությունը բացատրելու իշխանությունների կարողությունը:
Թվային փոխակերպման, մակրոկայունության և նոր էներգետիկ ենթակառուցվածքների թեմաները դառնում են ոչ թե ֆոն, այլ տնտեսական ռազմավարության մաս:
Ընթացիկ շաբաթվա ռիսկերը
Շուկաները և բիզնեսը հետևելու են՝ արդյոք կպահպանվի ներկայիս զգուշավոր գիծը Ռուսաստանի հետ հարաբերություններում՝ երկաթուղային ենթակառուցվածքների, գազի մատակարարումների և առևտրային ընթացակարգերի հարցերում:
Ներքաղաքական իրավիճակը լարված համարող ռեսպոնդենտների բարձր մասնաբաժինը մեծացնում է շուկայի զգայունությունը հիմնական ուժերի հայտարարությունների և խոշոր ենթակառուցվածքային ու կորպորատիվ ակտիվների վերաբերյալ ցանկացած որոշման նկատմամբ:
Էներգիախնայողության համակարգերին անցումը և ցանցային ենթակառուցվածքի կառավարման վերակազմավորումը նոր հնարավորություններ են բացում, բայց շուկաներն ուշադիր հետևելու են, թե որքան հետևողականորեն կձևակերպվեն լիցենզավորումը, հասանելիության կանոնները և պետական մասնակցության մոդելը:
